به گزارش فرانما، حسین خواجهامیری، خواننده نامدار موسیقی ایران که با نام هنری «ایرج» شناخته میشد، چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی درگذشت. مرگ این خواننده پیشکسوت، یاد یکی از مهمترین صداهای موسیقی ایرانی و یکی از چهرههای اثرگذار در پیوند میان آواز سنتی، موسیقی عامهپسند و سینمای ایران را زنده کرده است.
ایرج از خوانندگانی بود که شیوه آوازخوانی نسل قدیم را با بیانی تازه به مخاطب عمومی نزدیک کرد و در کنار فعالیت در برنامههای رادیویی، بهویژه برنامه «گلها»، با خواندن ترانههای فیلمهای سینمایی به شهرت گستردهای رسید.
نام او برای چند نسل از مخاطبان موسیقی ایران با صدایی قدرتمند، گسترده و پرطنین گره خورده است؛ صدایی که چهرههایی چون محمدرضا شجریان، حسن کسایی، علی تجویدی، همایون خرم و فرامرز پایور درباره تواناییهای آن سخن گفتهاند.
حسن کسایی، نوازنده برجسته نی، ایرج را «پهلوان آواز» نامیده بود. محمدرضا شجریان نیز صدای او را معیار مهمی برای سنجش کیفیت صدا در آواز ایرانی میدانست.
.
از راست: مجتبی میرزاده، حسن سلطانی، هایده، سفیر وقت آلمان در تهران، آذر پژوهش، امیر بیداریان، جمال وفایی و ایرج (اوایل دهه پنجاه)
.
ایرج؛ خوانندهای میان آواز سنتی و موسیقی مردم
اهمیت ایرج تنها به قدرت حنجره و توانایی او در اجرای ردیف آوازی محدود نمیشد. بخش مهمی از جایگاه او به تواناییاش در عبور از مرز میان موسیقی دستگاهی و ترانههای عامهپسند بازمیگشت.
ایرج و اکبر گلپایگانی از خوانندگانی بودند که در دورهای تازه، شیوهای متفاوت از آوازخوانی را به مخاطبان عرضه کردند. خود ایرج درباره این تغییر گفته بود که او و گلپا، سبک قدیمی آوازخوانی را کنار گذاشتند و به شیوهای تازه آواز خواندند.
همین ویژگی باعث شد ایرج بتواند هم در برنامههای جدی موسیقی ایرانی حضور داشته باشد. و هم صدایش را در ترانههای عامهپسند و فیلمهای سینمایی به گوش مخاطبان برساند.
این دوگانگی البته منتقدانی نیز داشت؛ اما ایرج در پاسخ به این انتقادها بر تنوع کارنامه خود تأکید میکرد و میگفت تصنیفهایی که خوانده، از همه رنگ و سبک داشتهاند.
اکبر گلپایگانی نیز معتقد بود توجه ایرج به سلیقه مخاطب، یکی از دلایل اهمیت او در تاریخ آواز ایران بود.
.
ایرج در ۱۹ سالگی (نفر دوم از راست) در کنار حبیبالله بدیعی، ویولوننواز مشهور و دیگر نوازندگان «رادیو تهران»
.
از تعزیه «طفلان مسلم» تا رادیو
ایرج در خانوادهای پرورش یافت که با مکتب آوازی اصفهان و تعزیه پیوند داشت. آموزش آواز را از پدر و دیگر تعزیهخوانهای محله آغاز کرد و در کودکی به اجرای تعزیه پرداخت.
او بعدها برای تکمیل آموزش موسیقی خود نزد استادان برجسته رفت و از آموزشهای ابوالحسن صبا بهره برد. منابع مربوط به برنامه «گلها» نیز از ارتباط ایرج با استادانی چون صبا و حضور او در برنامههای رادیویی از سالهای جوانی خبر میدهند.
ورود ایرج به رادیو، آغاز مرحلهای مهم در زندگی حرفهای او بود. او همزمان مسیر نظامی خود را نیز دنبال کرد و پس از ورود به دانشکده افسری، با محدودیتهایی برای فعالیت هنری روبهرو شد.
از همینجا نام «ایرج» به عنوان نام هنری او تثبیت شد. او نام برادرش را برای فعالیت در رادیو انتخاب کرده بود تا فعالیت آوازخوانیاش با موقعیت نظامی او تداخل پیدا نکند.
حسین (ایرج) در لباس نظامی (سمت راست) و برادر کوچکش ایرج (سمت چپ) که با نام مستعار تورج آواز میخواند
«گلها» و تثبیت جایگاه ایرج
یکی از مهمترین نقاط عطف زندگی هنری ایرج، پیوستن او به مجموعه برنامههای «گلها» بود.
داوود پیرنیا، بنیانگذار برنامه گلها، از ایرج برای همکاری با این مجموعه دعوت کرد. و او در سالهای بعد به یکی از خوانندگان شناختهشده این برنامه تبدیل شد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره کارنامه ایرج، او در ۲۱۳ برنامه از مجموعه گلها حضور داشت و آوازها و تصنیفهای متعددی را در دستگاهها و گوشههای مختلف موسیقی ایرانی اجرا کرد.
این فعالیت، وجه جدی و کلاسیک کارنامه ایرج را شکل داد؛ وجهی که در کنار حضور گسترده او در ترانههای عامهپسند، تصویری متفاوت از این خواننده به دست میدهد.
ایرج و اکبر گلپایگانی دو یاری که سبک قدیمی آوازخوانی را کنار گذاشتند و به سبک تازهای آواز خواندند
صدای ایرج در سینمای ایران
اگر رادیو جایگاه ایرج را در موسیقی ایرانی تثبیت کرد، سینما شهرت عمومی او را چند برابر کرد.
ایرج در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ خورشیدی به یکی از صداهای مهم فیلمهای سینمایی تبدیل شد و ترانههای او در شماری از فیلمهای پرمخاطب آن دوره شنیده شد.
از جمله فیلمهایی که در کارنامه سینمایی او اهمیت دارند، میتوان به «بلبل مزرعه» و «روزنه امید» اشاره کرد.
اما نقطه عطف مهمتر، «گنج قارون» بود؛ فیلمی به کارگردانی و تهیهکنندگی سیامک یاسمی که در سال ۱۳۴۴ ساخته شد و با بازی محمدعلی فردین، فروزان، تقی ظهوری و آرمان به یکی از پرفروشترین فیلمهای سینمای ایران تبدیل شد.
ایرج در این فیلم و آثار مشابه، صدای خود را در اختیار شخصیتهایی قرار داد که روی پرده با لبخوانی آواز میخواندند.
ایرج بیش از دو هزار آواز و ترانه خواند که آوازهایش در برنامه گلها و ترانههایش اغلب در فیلمهای سینمایی پخش شد
ایرج و فردین؛ صدایی که روی پرده شنیده شد
همکاری ایرج با محمدعلی فردین یکی از شناختهشدهترین بخشهای کارنامه او در سینمای ایران است.
فردین در بسیاری از این صحنهها آوازهای ایرج را لبخوانی میکرد و صدای ایرج به بخشی از هویت سینمایی او تبدیل شد. همین همکاری باعث شد صدای ایرج برای مخاطبانی بسیار فراتر از شنوندگان موسیقی رادیویی شناخته شود.
ترانههایی که ایرج برای فیلمها اجرا میکرد، از موسیقی دستگاهی و قطعات سنگین تا ترانههای کوچهبازاری و شاد را دربرمیگرفت.
ترانه «از هند اومدم» از «گنج قارون» یکی از نمونههای مشهور این دوره است؛ قطعهای که همراه با موفقیت فیلم، به میان مردم رفت و به یکی از ترانههای ماندگار سینمای عامهپسند ایران تبدیل شد.
در روایتهایی که از همکاری ایرج و فردین باقی مانده، این دو در خارج از فضای سینما نیز با یکدیگر ارتباط هنری داشتند و اجرای آواز ایرج و لبخوانی فردین برای حاضران در محافل خصوصی نیز خاطرهای شناختهشده از آن دوره بود.
ایرج دوران خوانندگی برای فیلمهای سینما به ویژه با لبخوانیهای فردین را بهترین روزهای زندگی عمرش میدانست
گنج قارون و بلبل مزرعه دو فیلمی است که مهمترین خاطرات ایرج به شمار میرفت
«پهلوان آواز» و ستایش بزرگان موسیقی
قدرت صوتی ایرج فقط توجه مخاطبان عام را جلب نکرد. بسیاری از استادان موسیقی ایران نیز توانایی او را ستودهاند.
علی تجویدی ایرج را از خوانندگانی میدانست که نتهای موسیقی ایرانی را با دقت و قدرت اجرا میکردند. همایون خرم نیز بر توانایی او در اجرای تحریرها و فواصل موسیقی ایرانی تأکید داشت.
فرامرز پایور نیز قدرت حنجره ایرج را کمنظیر میدانست.
در میان نسلهای بعدی آواز ایران نیز جایگاه ایرج قابل توجه بود. ایرج بسطامی، خوانندهای که در جریان زلزله بم جان باخت، نام هنری خود را با الهام از ایرج انتخاب کرده بود؛ نام اصلی او حشمتالله بود.
این مجموعه روایتها نشان میدهد که ایرج فقط یک خواننده محبوب سینما و رادیو نبود، بلکه در میان بخش مهمی از جامعه موسیقی ایران نیز به عنوان صاحب یکی از حنجرههای استثنایی آواز ایرانی شناخته میشد.
همکاری با اسفندیار منفردزاده
در کارنامه ایرج، همکاری با آهنگسازان مختلف نیز جایگاه مهمی دارد. یکی از این آهنگسازان اسفندیار منفردزاده بود.
منفردزاده برای ایرج چندین ترانه ساخت و یکی از آثار این همکاری، «خنده می» بود. او در خاطراتش از صدای قدرتمند ایرج و شرایطی سخن گفته بود که این خواننده در دوران نوجوانی، پیش از ورود حرفهای به موسیقی، در فضای باز تمرین میکرد.
این همکاری نشان میدهد که ایرج در طول فعالیت حرفهای خود تنها به یک شکل از موسیقی محدود نماند و با آهنگسازان و ترانهسرایان جریانهای مختلف همکاری کرد.
«پیرهن صورتی»؛ ترانهای از یک خاطره شخصی
«پیرهن صورتی» نیز یکی از ترانههای شناختهشده ایرج است که داستان شکلگیری آن به سفر او به لبنان بازمیگشت.
ایرج در بیروت برای همسر آیندهاش پیراهنی صورتی خرید و این اتفاق بهانهای برای شکلگیری ترانهای شد که آهنگسازی آن را کیومرث سلیمپور انجام داد و شعرش را محمدرضا بامدادیان با نام مستعار «بامداد جویباری» سرود.
این نمونهای از پیوند زندگی روزمره، خاطرات شخصی و فرهنگ عامه با ترانههایی است که ایرج در طول فعالیت هنری خود اجرا کرد.
پایان دوران طلایی سینما
با تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷، فعالیت ایرج نیز مانند بسیاری از خوانندگان آن دوره دستخوش تغییر شد.
او بعدها گفته بود که ممنوعالکار نشده بود، اما دیگر پیشنهاد کاری دریافت نمیکرد و بیشتر در محافل خصوصی و مهمانیها آواز میخواند.
به این ترتیب، دوران حضور گسترده ایرج در رادیو و سینما پایان یافت؛ دورهای که در آن صدای او با ستارههای سینمای عامهپسند، بهویژه محمدعلی فردین، پیوند خورده بود.
بازنشستگی و سالهای پایانی
ایرج پس از سالها خدمت در ارتش، با درجه سرهنگ دوم بازنشسته شد. در سالهای پایانی فعالیت حرفهای خود نیز به آموزش هنرجویان پرداخت و بخشی از تجربه موسیقاییاش را به نسلهای بعد منتقل کرد.
کتاب «ایرج نابغه آواز ایران» نوشته علیمحمد خورشیددوست نیز بخشی از خاطرات، گفتوگوها و دیدگاههای هنرمندان و منتقدان درباره زندگی و فعالیت او را گردآوری کرده است.
مستند «پهلوان آواز» به کارگردانی بهروز خلجی نیز از دیگر آثاری است که به زندگی و فعالیت هنری ایرج پرداخته است.
ایرج در حالی در ۹۴ سالگی از دنیا رفت که نامش در تاریخ موسیقی و سینمای ایران با صدایی پرقدرت، آوازهای رادیویی، ترانههای عامهپسند و لبخوانیهای محمدعلی فردین گره خورده است.
او از نسلی بود که مرز میان آواز کلاسیک ایرانی و موسیقی مورد علاقه مردم را جابهجا کرد. نسلی که بخشی از خاطره صوتی چند دهه از فرهنگ ایران را ساخت.
با درگذشت ایرج، یکی از شناختهشدهترین صداهای نسل طلایی رادیو، موسیقی و سینمای ایران خاموش شد.
گنج قارون و بلبل مزرعه دو فیلمی است که مهمترین خاطرات ایرج به شمار میرفت
Iraj Dies at 94; Iran’s “Pahlavan of Singing” Falls Silent
According to Faranama, Hossein Khajeh Amiri, the renowned Iranian singer better known by his stage name Iraj, died on Wednesday, August 12, 2026, at the age of 94. His death marks the passing of one of the most distinctive voices in Iranian music and one of the artists who helped bridge traditional Persian singing, popular music and Iranian cinema.
Iraj was known for his powerful and wide-ranging voice, as well as his ability to move between the demanding tradition of Persian classical singing and popular songs. His voice became familiar to several generations through Iranian radio, particularly the celebrated Golha programs, and through songs performed for popular Iranian films.
The singer was praised by several major figures in Iranian music. Hassan Kassai referred to him as the “Pahlavan of Singing”, while Mohammad-Reza Shajarian regarded Iraj’s voice as an important benchmark for evaluating vocal quality in Iranian singing.
Between Classical Singing and Popular Music
Iraj’s significance went beyond his vocal range. One of the defining characteristics of his career was his ability to move between traditional Persian music and popular songs.
Alongside Akbar Golpayegani, Iraj became associated with a new approach to Persian singing that moved away from some of the conventions of older vocal performance and spoke more directly to a broader audience.
This versatility allowed him to perform serious classical repertoire while also singing popular songs and film music.
Golpayegani had emphasized that an artist needed to understand what audiences wanted, and regarded Iraj’s ability to perform both traditional repertoire and popular songs as an important part of his artistic significance.
From Ta’zieh to Radio
Iraj was born into a family associated with the Isfahan school of Persian singing and the tradition of ta’zieh. He began singing at an early age, learning from his father and other performers in his community.
He later studied with prominent figures in Iranian music and benefited from the guidance of Abolhasan Saba.
His early appearances on Iranian radio marked the beginning of a professional career that would eventually make him one of the country’s best-known singers.
At the same time, Iraj pursued a military career and entered the military academy. Because of restrictions on military personnel appearing on radio, he adopted the stage name Iraj, borrowed from his brother.
The name eventually became inseparable from his public identity.
The Golha Years
A major turning point came when Davoud Pirnia, founder of the Golha radio programs, invited Iraj to join the series.
Iraj subsequently became one of the prominent singers associated with Golha, performing numerous songs and vocal pieces in different modes and sections of Persian classical music.
Available records of the program list him among its important performers and credit him with appearances in 213 Golha programs.
His work on radio established his reputation among listeners of Persian classical music, while his film work would soon introduce his voice to an even wider public.
Iraj and Iranian Cinema
If radio established Iraj as a major singer, Iranian cinema transformed him into a household name.
During the 1950s and 1960s, his voice appeared in a number of popular Iranian films. Among the films associated with his early cinematic career were The Nightingale of the Farm and Window of Hope.
A major breakthrough came with Ganj-e Qarun, the 1965 film directed and produced by Siamak Yasemi.
The film, starring Mohammad Ali Fardin, Forouzan, Taghi Zohouri and Arman, became one of the major commercial successes of Iranian popular cinema.
Iraj performed songs that were lip-synced on screen by Fardin, creating one of the most recognizable singer-actor partnerships in Iranian cinema.
The Voice Behind Fardin
The association between Iraj and Mohammad Ali Fardin became one of the defining elements of Iranian popular cinema of the period.
While Fardin appeared on screen, Iraj supplied the singing voice. His powerful delivery helped turn the songs into memorable elements of the films.
One of the best-known examples was “Az Hend Oumadam” from Ganj-e Qarun, a popular song that became widely known after the film’s success.
Iraj later described his years working for cinema as among the golden periods of his life.
Praise from Iran’s Musical Masters
Iraj’s voice attracted recognition from both popular audiences and leading figures in Iranian music.
Ali Tajvidi praised his ability to perform Persian musical notes with strength and precision. Homayoun Khorram also highlighted his ability to perform vocal ornaments and the large and small intervals characteristic of Persian music.
Santour master Faramarz Payvar was also among those who praised the exceptional power of Iraj’s voice.
His influence extended to later generations. The singer Iraj Bastami, who died in the Bam earthquake, adopted the stage name Iraj in admiration of Khajeh Amiri.
Working with Esfandiar Monfaredzadeh
Iraj worked with many composers and lyricists during his long career, including Esfandiar Monfaredzadeh.
Their collaborations produced several songs. “Khandeh Mi” was among them.
Monfaredzadeh later recalled Iraj’s exceptional vocal power and described how the singer had developed his voice during his youth by singing loudly in open natural surroundings.
“Pirehan-e Suri”
Another popular song associated with Iraj was “Pirehan-e Suri.”
The story behind the song was linked to a trip to Beirut, where Iraj reportedly bought a pink dress for his future wife. The personal memory eventually inspired the song.
The music was composed by Keyumars Salimpour, while the lyrics were written by Mohammad-Reza Bamdadayan, who used the pen name Bamdad Joybari.
The End of a Golden Era
The political and social changes following the 1979 Iranian Revolution profoundly affected Iraj’s career, as they did the work of many singers of his generation.
Iraj later said that he was not formally banned from working, but that professional opportunities largely disappeared. He consequently spent more time performing in private gatherings.
The extensive period in which his voice had been heard on Iranian radio and cinema therefore came to an end.
Retirement and Later Years
After years of military service, Iraj eventually retired from the armed forces with the rank of second colonel.
During his later years, he also devoted time to teaching and passing his experience on to younger students.
The book Iraj, the Genius of Iranian Singing, written by Ali-Mohammad Khorshiddoost, brought together interviews, memories and assessments by artists and critics about Iraj and his career.
The documentary Pahlavan-e Avaz, directed by Behrouz Khalaji, was another work devoted to his life and artistic career.
Iraj died at the age of 94, leaving behind a legacy that connects Persian classical singing, Iranian radio, popular music and the golden era of Iranian cinema.
For several generations of Iranians, his voice became part of the country’s collective musical memory.
With his death, one of the most recognizable voices of Iran’s golden age of radio, music and popular cinema has fallen silent.
