چند روز پس از انتشار خبر درگذشت کبری امینسعیدی، مشهور به «شهرزاد»، بازیگر شاخص پیش از انقلاب و از نخستین فیلمسازان زن ایران، موجی از واکنشها و یادداشتها در فضای فرهنگی و هنری کشور منتشر شده است.
شهرزاد که ۱۸ آذر ۱۳۲۹ در تهران به دنیا آمد، در ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ و در ۷۵ سالگی چشم از جهان فروبست. او با نقش «سهیلا فردوس» در فیلم «قیصر» (مسعود کیمیایی، ۱۳۴۸) و «اقدس» در «داشآکل» (۱۳۵۰) در کنار بهروز وثوقی، به یکی از چهرههای ماندگار سینمای موج نو بدل شد. همکاری با کارگردانانی چون علی حاتمی، امیر نادری، کامران شیردل و نصرت کریمی، کارنامهای پربار برایش رقم زد.
پیشگام در کارگردانی زنان
در سال ۱۳۵۶، شهرزاد با نگارش، کارگردانی و سرمایهگذاری فیلم «مریم و مانی» – با بازی پوری بنایی – عنوان یکی از نخستین کارگردانان زن سینمای ایران را به خود اختصاص داد. این فیلم از معدود آثار آن دوره بود که قهرمان، نویسنده و کارگردانش زن بود.
زندگی پس از انقلاب؛ از اوج تا انزوا
پس از انقلاب ۵۷، مسیر زندگی او دگرگون شد. مهاجرت کوتاهمدت به آلمان، بازگشت به ایران، مشکلات مالی، بیماری و حذف از جریان اصلی هنر، سالهای پایانی عمرش را شکل داد. او در گفتوگوهایی صریح، از دورههایی سخن گفته بود که به دلیل تنگدستی، ناچار به خوابیدن در ترمینالها و پارکها شده است. مستند «شهرزاد» ساخته مهران زینتبخش، بخشی از این فراز و فرودها را به روایت خودش ثبت کرده است.
واکنشها و یادبودها
کانون نویسندگان ایران در بیانیهای، درگذشت این عضو قدیمی را به جامعه ادبی و هنری مستقل تسلیت گفت و از او بهعنوان هنرمندی یاد کرد که در برابر سانسور و فشارهای سیاسی ایستاد. پوری بنایی، همبازی و دوست قدیمیاش، در یادداشتی نوشت: «شهرزاد زنی جسور و پیشرو بود که در روزگار سخت، پای هنر و باورهایش ایستاد.»
در شبکههای اجتماعی نیز بسیاری از اهالی سینما و علاقهمندان، با انتشار عکسها و صحنههایی از فیلمهایش، یاد او را گرامی داشتند. برخی کاربران، زندگی او را نمادی از فراموشی هنرمندان زن پیشگام دانستند و خواستار ثبت و حفظ میراث فرهنگی این نسل شدند.
میراث ماندگار
شهرزاد علاوه بر بازیگری و کارگردانی، شاعر و نویسندهای فعال بود. مجموعه شعر «با تشنگی پیر میشویم» و داستان بلند «توبا» از آثار مکتوب اوست که پیش از انقلاب منتشر شد. هرچند سالهای پایانی عمرش در انزوا گذشت، اما نقشآفرینیهایش در «قیصر»، «داشآکل»، «تنگنا» و «صبح روز چهارم» همچنان در حافظه سینمای ایران زنده است.
Farewell to “Shahrzad”: Pioneer Actress and First Female Director of Iranian Cinema
Kobra Amin-Saeedi, known as Shahrzad, a prominent pre-revolution Iranian actress and one of the country’s first female filmmakers, passed away on August 18, 2025, at the age of 75. She rose to fame with roles in Qeysar and Dash Akol, and in 1977 directed Maryam and Mani, one of the few Iranian films of the era written, directed, and led by a woman. After the 1979 revolution, her life was marked by hardship, poverty, and illness. Tributes from the Iranian Writers’ Association and fellow artists have remembered her as a courageous and pioneering figure in Iranian cinema.
