به گزارش فرانما، مجموعه‌ای از عکس‌ها، کارت‌پستال‌ها و اسناد تصویری سفر مظفرالدین‌شاه قاجار به فرانسه، پس از پژوهشی که از یک کشف آرشیوی آغاز شد، در قالب کتاب «سفرنامه‌های مصوّر مظفرالدین‌شاه» منتشر شده است؛ کتابی به کوشش مهرداد اسکویی و علیرضا بهارلو که سه‌شنبه ۱۰ شهریور در نهصدوهفتادویکمین شب بخارا رونمایی می‌شود.
این کتاب با عنوان کامل «سفرنامه‌های مصوّر مظفرالدین‌شاه؛ سفر کنتِرِکسِویل فرانسه» از سوی نشر دانیار منتشر شده است.
ماجرای شکل‌گیری پروژه از زمانی آغاز شد که مهرداد اسکویی، مستندساز و پژوهشگر تصویر، مجموعه‌ای از کارت‌پستال‌های مرتبط با سفر مظفرالدین‌شاه به شهر کنتِرِکسِویل فرانسه را پیدا کرد.
پس از این کشف، پژوهش درباره تصاویر و اسناد با همکاری علیرضا بهارلو ادامه یافت. دامنه تحقیقات به‌تدریج از مجموعه اولیه کارت‌پستال‌ها فراتر رفت و به بررسی گسترده‌تر سفرهای اروپایی مظفرالدین‌شاه و میراث تصویری باقی‌مانده از آنها رسید.
تاریخ از دل کارت‌پستال‌ها
یکی از ویژگی‌های اصلی کتاب، انتشار مجموعه‌ای از عکس‌ها و کارت‌پستال‌های تاریخی کم‌دیده‌شده است.
بخش قابل توجهی از این تصاویر برای نخستین بار در قالب این کتاب در اختیار مخاطبان قرار گرفته‌اند.
این اسناد تنها یادگارهایی شخصی یا تشریفاتی از یک سفر سلطنتی نیستند. در کنار یکدیگر، آنها تصویری از مناسبات اجتماعی، پوشش، معماری، ارتباطات فرهنگی و شیوه مواجهه هیأت ایرانی با اروپا در آغاز قرن بیستم ارائه می‌کنند.
به همین دلیل، کتاب را می‌توان فراتر از یک سفرنامه مکتوب دید؛ نوعی سفرنامه تصویری که تاریخ را از خلال عکس و کارت‌پستال بازسازی می‌کند.
کشف مهرداد اسکویی به یک پژوهش ادامه‌دار رسید
مهرداد اسکویی بیشتر به‌عنوان یکی از مستندسازان شناخته‌شده سینمای ایران شناخته می‌شود، اما بخش دیگری از فعالیت او به پژوهش در اسناد تصویری، عکس‌های تاریخی و میراث دیداری ایران اختصاص دارد.
کشف کارت‌پستال‌های مربوط به سفر مظفرالدین‌شاه نیز در همین مسیر قرار گرفت.
اسکویی و علیرضا بهارلو پس از بررسی اولیه مجموعه، با اسناد دیگری روبه‌رو شدند که امکان بازسازی دقیق‌تر این سفر را فراهم می‌کرد.
کتاب تازه یکی از نتایج این پژوهش است، اما بر اساس توضیحات منتشرشده، بررسی اسناد سفرهای مظفرالدین‌شاه همچنان ادامه دارد.
کنتِرِکسِویل؛ نقطه‌ای مهم برای تاریخ سینمای ایران
انتخاب کنتِرِکسِویل برای یک رسانه سینمایی معنای دیگری نیز دارد.
این شهر فرانسوی با یکی از مهم‌ترین لحظات آغاز تاریخ سینمای ایران پیوند خورده است.
مظفرالدین‌شاه در نخستین سفر اروپایی خود در سال ۱۹۰۰ میلادی در کنتِرِکسِویل با نمایش تصاویر متحرک سینماتوگراف روبه‌رو شد.
این تجربه توجه او را جلب کرد و پس از آن، میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی مأمور شد یک دستگاه فیلمبرداری گومون تهیه کند.
عکاس‌باشی مدتی بعد در جریان ادامه سفر اروپایی، در جشن گل شهر اوستند بلژیک فیلمبرداری کرد. این تصاویر در تاریخ‌نگاری سینمای ایران عموماً در شمار نخستین تصاویر متحرکی قرار می‌گیرند که یک فیلمبردار ایرانی ثبت کرده است.
به این ترتیب، سفر کنتِرِکسِویل فقط بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی دوره قاجار نیست؛ با نقطه آغاز ورود دوربین سینما به تاریخ ایران نیز ارتباط پیدا می‌کند.
سفری که از درمان فراتر رفت
نخستین سفر مظفرالدین‌شاه به اروپا در سال ۱۹۰۰ انجام شد.
یکی از دلایل اصلی سفر، درمان و استفاده از امکانات پزشکی و آب‌های معدنی فرانسه عنوان شده بود. با این حال، برنامه شاه به اقامت در فرانسه محدود نماند و هیأت ایرانی از چند کشور اروپایی نیز عبور کرد.
این سفر در دوره‌ای انجام شد که فناوری‌های تازه تصویری، عکاسی و سینماتوگراف در اروپا با سرعت در حال گسترش بودند.
مظفرالدین‌شاه نیز مانند بسیاری از درباریان قاجار به ثبت تصویری سفر علاقه داشت. حضور عکاس‌باشی در هیأت سلطنتی باعث شد بخشی از این سفر از طریق عکس و سپس تصویر متحرک ثبت شود.
اکنون اسنادی که بیش از یک قرن از تولید آنها گذشته، دوباره به ماده‌ای برای پژوهش درباره همان دوره تبدیل شده‌اند.
پیوند تاریخ عکس و سینما
انتشار «سفرنامه‌های مصوّر مظفرالدین‌شاه» از این منظر، نقطه تلاقی چند حوزه است: تاریخ قاجار، عکاسی، سفرنامه‌نویسی و نخستین سال‌های شکل‌گیری سینما در ایران.
در پایان قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم، عکس و کارت‌پستال از مهم‌ترین ابزارهای ثبت سفر و انتقال تصویر شهرها و جوامع بودند.
اما در همان سال‌ها، تصویر ثابت آرام‌آرام جای خود را در بخشی از تجربه مدرن به تصویر متحرک می‌داد.
سفر اروپایی مظفرالدین‌شاه دقیقاً در چنین لحظه‌ای اتفاق افتاد؛ زمانی که کارت‌پستال، عکاسی و سینماتوگراف در یک مسیر تاریخی به یکدیگر رسیدند.
همین همزمانی باعث می‌شود مجموعه اسناد کشف‌شده، برای تاریخ سینمای ایران نیز اهمیت غیرمستقیم داشته باشد.
شش سخنران در شب بخارا
رونمایی کتاب در نهصدوهفتادویکمین شب از سلسله شب‌های بخارا برگزار خواهد شد.
در این برنامه، مهرداد اسکویی، افسانه کامران، کیانوش معتقدی، علیرضا بهارلو، ساناز باغبان رحیمی و علی دهباشی درباره کتاب و مسیر شکل‌گیری آن سخن می‌گویند.
ساناز باغبان رحیمی مدیریت نشر دانیار را برعهده دارد و علی دهباشی نیز میزبان مجموعه برنامه‌های شب‌های بخارا است.
انتظار می‌رود در این نشست علاوه بر معرفی کتاب، درباره منشأ تصاویر، روند شناسایی اسناد و جایگاه آنها در شناخت سفرهای اروپایی مظفرالدین‌شاه نیز صحبت شود.
رونمایی در شهر کتاب نیاوران
مراسم رونمایی ساعت ۱۷ سه‌شنبه ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ در شهر کتاب نیاوران برگزار می‌شود.
محل برگزاری در خیابان باهنر، روبه‌روی کامرانیه شمالی، شماره‌های ۱۳۵ و ۱۳۷ اعلام شده است.
«سفرنامه‌های مصوّر مظفرالدین‌شاه» حاصل پژوهشی است که با چند کارت‌پستال آغاز شد، اما در ادامه به بازخوانی بخشی از میراث تصویری ایران در آستانه ورود به قرن بیستم رسید؛ دورانی که چند قاب ثابت از یک سفر، تنها چند هفته با نخستین تجربه‌های فیلمبرداری یک ایرانی فاصله داشتند.
.
From Postcards to Cinema: Mozaffar ad-Din Shah’s European Journey Revisited
Faranemaa reports that a collection of photographs, postcards and visual documents related to Mozaffar ad-Din Shah Qajar’s journey to France has been published in a new book titled “Illustrated Travelogues of Mozaffar ad-Din Shah: The Contrexéville Journey,” researched and compiled by Iranian filmmaker Mehrdad Oskouei and Alireza Baharloo.
The book will be unveiled during the 971st Bukhara Night on Tuesday, September 1, 2026.
Published by Daniar, the project began with Mehrdad Oskouei’s discovery of a collection of postcards connected to Mozaffar ad-Din Shah’s stay in the French spa town of Contrexéville.
Oskouei and Alireza Baharloo subsequently expanded their research, examining a broader body of photographs and documents connected to the Qajar monarch’s European journeys.
History Through Postcards
One of the book’s defining features is its collection of rare historical photographs and postcards, many of which are being published for the first time.
Together, these images offer more than a record of an official royal journey.
They provide visual evidence of social life, architecture, cultural encounters and the Iranian delegation’s experience of Europe at the beginning of the 20th century.
The result is effectively an illustrated travelogue in which historical experience is reconstructed through surviving visual documents.
Oskouei’s Archival Research
Mehrdad Oskouei is best known internationally as an Iranian documentary filmmaker, but archival photography and visual heritage have also formed an important part of his research activities.
His discovery of the Contrexéville postcards eventually developed into a larger historical investigation with Alireza Baharloo.
The newly published book is one outcome of that project, while research into the visual documentation of Mozaffar ad-Din Shah’s journeys is reportedly continuing.
Contrexéville and the Beginning of Iranian Cinema
For film history, Contrexéville carries another significance.
During his first European journey in 1900, Mozaffar ad-Din Shah encountered the cinematograph while staying in the French town.
The experience led him to order his court photographer, Mirza Ebrahim Khan Akkas-Bashi, to acquire a Gaumont motion-picture camera.
Akkas-Bashi subsequently filmed a flower festival in Ostend, Belgium.
The surviving historical record identifies this event as one of the earliest known instances of motion-picture photography carried out by an Iranian cameraman.
The Contrexéville journey therefore belongs not only to Qajar political and cultural history, but also to the prehistory of Iranian cinema.
From Photography to Moving Images
The book stands at the intersection of several historical fields: Qajar history, photography, travel writing and the beginnings of cinema in Iran.
At the turn of the 20th century, photographs and postcards were major tools for documenting journeys and circulating visual images of distant cities and societies.
At the same moment, the moving image was emerging as a new modern medium.
Mozaffar ad-Din Shah’s 1900 journey took place precisely at that transitional moment, when photography, postcards and cinematography briefly converged.
Six Speakers at Bukhara Night
The book launch will feature Mehrdad Oskouei, Afsaneh Kamran, Kianoush Motaghedi, Alireza Baharloo, Sanaz Baghban Rahimi and Ali Dehbashi.
The speakers are expected to discuss the book from different perspectives, including the discovery of the visual material, the process of archival research and the historical context of Mozaffar ad-Din Shah’s European journeys.
The event will take place at 5 p.m. on Tuesday, September 1, 2026, at Niavaran Book City in Tehran.
What began with the discovery of several postcards has therefore developed into a broader reconstruction of Iran’s visual heritage at the dawn of the 20th century — a period when still images of a royal journey stood only weeks away from the first experiments with motion-picture photography by an Iranian cameraman.
