به گزارش فرانما، پنجاه‌وپنجمین نشست «شب‌های مستند» موزه سینمای ایران به نمایش و بررسی دو مستند «بازار اردهال» ساخته فرهاد ورهرام و «خون در گل قالی» ساخته امیرقاسم راضی اختصاص داشت. در این نشست، فرهاد ورهرام از دگرگونی تاریخی، اجتماعی و اقتصادی آیین قالی‌شویان مشهد اردهال و تغییر کارکرد بازار قدیمی این منطقه گفت.
این برنامه شامگاه دوشنبه ۶ مهر ۱۴۰۵ در سالن فردوس موزه سینما و با همکاری انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی برگزار شد. فخرالدین سیدی اجرای نشست را بر عهده داشت و عباس باقریان، فیلم‌بردار «بازار اردهال»، نیز درباره تجربه ثبت تصویری این آیین سخن گفت.
فرهاد ورهرام: بازار اردهال سه هفته برپا بود
فرهاد ورهرام در توضیح پیشینه ساخت «بازار اردهال» گفت که ایده این مستند از آشنایی او با آیین قالی‌شویان در جریان پژوهش‌های مردم‌شناختی شکل گرفت. او در سال ۱۳۵۳ به‌عنوان عکاس در پروژه‌هایی درباره فرهنگ و آیین‌های محلی همکاری می‌کرد و از همان زمان، مراسم مشهد اردهال را دنبال کرد.
به گفته ورهرام، او در سال ۱۳۵۸ طرح ساخت مستند را به عباس باقریان ارائه کرد. و پس از تصویب پروژه، گروه برای ثبت مراسم به منطقه رفت. این فیلم با نگاتیو ۱۶ میلی‌متری ساخته شد.
ورهرام همچنین درباره سابقه نمایش فیلم توضیح داد که تلویزیون آن را چند سال پس از تولید پخش کرد. به گفته او، نسخه‌ای که در سال ۱۳۶۶ در قالب مجموعه مستند «کاشان» نمایش داده شد، در تیتراژ تاریخ نادرستی داشت؛ در حالی که فیلم در سال ۱۳۵۸ ساخته شده بود.
از بازار سه‌هفته‌ای تا مراسم یک‌روزه
بخش مهمی از سخنان ورهرام به تغییر کارکرد بازار اردهال اختصاص داشت. او توضیح داد که این بازار در گذشته سه هفته برپا می‌شد. و مردم از مناطق مختلف، از جمله اصفهان، قم و آباده شیراز، برای خرید و فروش به آنجا می‌آمدند.
به گفته این مستندساز، بازار اردهال فقط محل برگزاری یک آیین نبود؛ بلکه فضایی برای مبادله کالا، ارتباط میان روستاها و ادامه فعالیت حرفه‌های سنتی نیز به شمار می‌رفت. مسگران در حجره‌های بازار فعالیت می‌کردند و روستاییان برای سفیدکردن یا تعمیر ظروف مسی خود به آنجا مراجعه می‌کردند.
ورهرام کاهش مدت برگزاری بازار از سه هفته به یک روز را با گسترش راه‌های ارتباطی، نزدیک‌تر شدن شهرها و روستاها و ایجاد مغازه در روستاها مرتبط دانست. او همچنین گفت که بخش مهمی از معماری قدیمی بازار از بین رفته و فضای امروزی با آنچه در تصاویر مستند ثبت شده، تفاوت دارد.
اختلاف روایت‌ها درباره پیشینه آیین قالی‌شویان
ورهرام در ادامه، به منابعی اشاره کرد که هنگام پژوهش درباره پیشینه این آیین بررسی کرده بود. از جمله کتاب «ارزیابی شتابزده» نوشته جلال آل‌احمد، کتاب «تاریخ اجتماعی کاشان» نوشته حسن نراقی و مقاله‌ای درباره مهرگان در مشهد اردهال.
او بر ضرورت بررسی اسناد تاریخی تأکید کرد و دیدگاه خود را درباره نسبت میان بازار قدیمی، آیین قالی‌شویان و روایت‌های مذهبی مطرح کرد. ورهرام معتقد بود که برای شناخت ریشه‌های این سنت، باید میان شواهد تاریخی و تفسیرهایی که در دوره‌های بعد شکل گرفته‌اند، تمایز گذاشت.
او همچنین احتمال ارتباط برخی جنبه‌های تاریخی بازار اردهال با سنت‌های کهن پاییزی و جشن مهرگان را مطرح کرد. و خواستار پژوهش بیشتر در زمینه تاریخ و اسطوره‌شناسی شد. این موارد در نشست به‌عنوان دیدگاه‌ها و برداشت‌های پژوهشی او مطرح شدند و برای نتیجه‌گیری قطعی، نیازمند بررسی مستقل منابع تاریخی‌اند.
عباس باقریان: ثبت یک آیین در یک روز
عباس باقریان، فیلم‌بردار «بازار اردهال»، نیز درباره دشواری‌های تصویربرداری از این مراسم سخن گفت. به گفته او، چون بخش اصلی مراسم در یک روز برگزار می‌شود، گروه فیلم‌برداری باید در زمانی محدود، تا حد امکان لحظه‌های مهم را ثبت کند.
باقریان پژوهش‌های پیشین ورهرام را یکی از عوامل مؤثر در روند تصویربرداری دانست. او توضیح داد که شناخت تاریخ و جزئیات مراسم پیش از آغاز کار، به فیلم‌بردار کمک می‌کند تا با آمادگی بیشتری موقعیت‌های مهم را تشخیص دهد و ثبت کند.
سینمای مستند و حفظ حافظه فرهنگی
نمایش «بازار اردهال» و «خون در گل قالی» در پنجاه‌وپنجمین نشست «شب‌های مستند» فرصتی برای بازخوانی بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی ایران فراهم کرد. این دو اثر از دو منظر متفاوت به آیین قالی‌شویان مشهد اردهال می‌پردازند و در کنار ثبت مراسم، تصویری از مناسبات اقتصادی، حرفه‌های سنتی و شیوه زندگی مردم منطقه ارائه می‌کنند.
تصاویر ثبت‌شده در این مستندها، امکان مقایسه گذشته و امروز این آیین را فراهم می‌کنند؛ به‌ویژه در منطقه‌ای که بازار قدیمی و بخش‌هایی از فضای اجتماعی آن در گذر زمان دگرگون شده‌اند. از این منظر، «بازار اردهال» نمونه‌ای از ظرفیت سینمای مستند برای ثبت تحولات فرهنگی و فراهم‌کردن زمینه پژوهش دوباره درباره گذشته است.
