سینمای مطالبهگر / آریو همتی:
نخستین موج سینمای مطالبهگر در ایران در اواخر دهه چهل و نیمه نخست دهه پنجاه شکل گرفت؛ موجی که بر محور کارگردانان مولف و جریان موج نو بنا شد. چهرههای اصلی این دوره عبارت بودند از:
- مسعود کیمیایی
- سهراب شهید ثالث
- داریوش مهرجویی
- ناصر تقوایی
- بهرام بیضایی
- علی حاتمی
- فریدون گله
- محمدرضا اصلانی
- و دیگر فیلمسازان مولف
این دوره با وجود خلق آثاری درخشان، روند «موجبودگی» خود را از دست داد، اما حضور این مولفان و افزوده شدن فیلمسازان جدید در دهه شصت، باعث شکلگیری آثار مطالبهگر مهمی شد؛ از جمله:
- باشو غریبه کوچک – بهرام بیضایی
- دونده – امیر نادری
- دندان مار – مسعود کیمیایی
- هامون – داریوش مهرجویی
- و دیگر آثار اثرگذار
از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۲؛ آغاز موج مطالبهگری با محوریت بازیگران
از سال ۱۳۷۶ و با تغییر سیاستگذاریها، سینمای ایران وارد دورهای شد که مطالبهگری اجتماعی در آن برجستهتر شد. ثمره این فضا در سال ۱۳۷۷ بهوضوح دیده شد و فیلمهای مهمی در این مسیر شکل گرفتند:
- قرمز – فریدون جیرانی
- دو زن – تهمینه میلانی
- شوکران – بهروز افخمی
- مصائب شیرین – علیرضا داوودنژاد
- رنگ خدا – مجید مجیدی
- روبان قرمز – ابراهیم حاتمیکیا
- هیوا – رسول ملاقلیپور
- پسر مریم – حمید جبلی
- دختری با کفشهای کتانی – رسول صدرعاملی
- سکوت – محسن مخملباف
- سیاوش – سامان مقدم
- شهر زنان – عطاالله حیاتی
- عشق بدون مرز – پوران درخشنده
- عشق +۲ – رضا میرکریمی
- قصههای کیش – مخملباف، جلیلی، تقوایی
- کمکم کن – ملاقلیپور
- فریاد – مسعود کیمیایی
این دوره تا ۱۳۸۲ ادامه داشت. تفاوت مهم این موج با موج نخست این بود که محوریت مطالبهگری از کارگردانان مولف به بازیگران مولف و ستارهها منتقل شد؛ بهویژه با ظهور هدیه تهرانی که نخستین موج مطالبهگری پس از انقلاب را در سطح بازیگری شکل داد.
ستارگان مطالبهگر؛ نقش بازیگران در شکلدهی موج دوم
در این دوره، حضور بازیگران مولف و اثرگذار، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری سینمای مطالبهگر داشت:
- هدیه تهرانی
- پرویز پرستویی
- فاطمه معتمدآریا
- فریبرز عربنیا
- محمدرضا فروتن
- نیکی کریمی
- رضا کیانیان
- گلشیفته فراهانی
- لیلا حاتمی
در کنار:
- ایرج طهماسب
- شادمهر عقیلی
- مریلا زارعی
- حمید فرخنژاد
- بهرام رادان
و از اوایل دهه هشتاد:
- شهاب حسینی
- ترانه علیدوستی
- حامد بهداد
این ترکیب، نشاندهنده محوریت بازیگران در مطالبهگری سینمایی بود.
۱۳۸۲ تا اواخر دهه هشتاد؛ دوران گذار
از سال ۱۳۸۲ با محوریت یافتن سینمای خنثی با حضور چهرههایی مانند محمدرضا گلزار و مهناز افشار، سینمای مطالبهگر به انزوا رفت. اما این انزوا کامل نبود؛ چهار بازیگر دوران گذار یعنی:
- شهاب حسینی
- ترانه علیدوستی
- حامد بهداد
- باران کوثری
این مسیر را ادامه دادند.
اکران فیلمهای اصغر فرهادی مانند:
- درباره الی (۱۳۸۷)
- جدایی نادر از سیمین (۱۳۸۹)
نقطه اوج جدیدی برای سینمای مطالبهگر و فاخر ایران بود.
موج دوم سینمای مطالبهگر؛ ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷
موج دوم با فیلمهای سعید روستایی شکل گرفت:
- ابد و یک روز (۱۳۹۴)
- متری شیش و نیم (۱۳۹۷)
و با حضور بازیگران:
- نوید محمدزاده
- پریناز ایزدیار
- پیمان معادی
در کنار ستارگان تثبیتشده:
- شهاب حسینی
- جواد عزتی
- طناز طباطبایی
- امیر آقایی
- باران کوثری
- ترانه علیدوستی
- هنگامه قاضیانی
- و فرهاد اصلانی که همپای نسل جدید، استانداردهای بازیگری را در آثار متعدد ثبت کرد.
این موج نیز مانند موج دهه هفتاد، بر محور بازیگران و ستارگان شکل گرفت و شمایل سینمای نوید محمدزاده توانست صدای خود را در جریان اصلی سینمای ایران تثبیت کند.
از حوالی ۱۴۰۰؛ موج نو مطالبهگری
با حضور محمد کارت و فیلم شنای پروانه و سریال یاغی، وجوه تازهای از مطالبهگری در سینمای ایران شکل گرفت. سپس با فیلم پیرپسر ساخته اکتای براهنی، ابعاد فاخرتر و ساختارمندتری از مطالبهگری در قالب یک سینمای محکم، خوشساخت و دارای فرم متکثر مرکزافزا پدید آمد.
