امیر حمیدینوید | کیانوش عیاری که فیلمسازی را در سینمای آزاد آغاز کرده بود، ورود رسمیاش به سینمای حرفهای را با فیلم «تنوره دیو» اعلام کرد و بلافاصله پس از آن «شبح کژدم» را ساخت و به یکی از مهمترین کارگردانان دهه ۶۰ سینمای ایران تبدیل شد.
روایت عیاری از «شبح کژدم»
عیاری در مصاحبهای گفته بود: «فیلم شبح کژدم، شبحی بود که در ذهن داشتم. این فیلم درباره سینما و برای سینماست و برخلاف تصور دیگران درباره زندگی شخصی من نیست. فیلم در واقع ادای دینی به عاشقان سینما و بهویژه سیاهیلشکرهایی است که عاشق فیلم هستند و در سینمایی که دوستش دارند نقشهای فرعی و گاه کتکخور را بازی میکنند.»
مضمون و نقد اجتماعی
- داستان فیلم به دوران پهلوی برده میشود؛ اقدامی که شاید به دلیل اجبار ممیزی یا برای باورپذیری بیشتر انجام شده است.
- این انتخاب با شوخی و شیطنت همیشگی سینمای عیاری همسو است. او در این فیلم قهرمانان کلاهمخملی، کارگردانان نابلد فیلمفارسی و تهیهکنندگانی را که تنها به فکر فروش و تجارت در سینما هستند، به چالش کشیده است.
- نمونه بارز این نگاه در صحنهای دیده میشود که بازیگر زن پس از پایان برداشت همچنان گریه میکند و فیلمبردار (با بازی اکبر دودکار) تحتتأثیر این لحظه سطحی اشک میریزد.
ساختار فیلم در فیلم
«شبح کژدم» نمونهای مهم از فیلم در فیلم است. عیاری در ابتدای اثر از زبان محمود داستان را اصطلاحاً اسپویل میکند و از این کار ابایی ندارد، اما پایان غافلگیرکننده مسیر روایت را تغییر میدهد و تماشاگر را شگفتزده میکند.
پایان تلخ
در سکانس برفی تلهکابین، محمود کلمات کلیدیای بر زبان میآورد که سرنوشت تلخ قهرمان را آشکار میکند: «به خاطر هیچ و پوچ، به خاطر خودخواهی، خیانت، دروغ، اشتباه، گناه، به خاطر سینما، به توران، به حسن، به همه، به تو، به خاطر اینا.»
طلاها را از کیف بیرون میآورد و در مشتش میفشارد. در صحنه پایانی حسن را میبینیم که در میان برفها جان میدهد، در حالیکه تلهکابین در مه و برف کوهستان به حرکت ادامه میدهد.
جمعبندی
عیاری با «شبح کژدم» همذاتپنداری عمیقی با دوستداران سینما نشان میدهد، هرچند سرنوشت تلخی برای آنان رقم میزند. حسن کتکخور در سرمای کوهستان جان داد؛ به آرزویش برای بازی در نقش اول هم رسید و هم نرسید. محمود کژدم نیز فیلمش را ساخت، اما به بهای گزاف.
خانمها و آقایان، دنیای سینما دنیای بیرحمی است. «شبح کژدم» سفری واقعی و بیرحم به دنیای سینماست.
The Scorpion’s Shadow: A Harsh Journey into Cinema
Kianoush Ayari’s The Scorpion’s Shadow (1986) is a film about cinema itself, blending satire and tragedy. While paying tribute to extras and cinema lovers, Ayari critiques commercialized filmmaking and delivers a shocking ending, portraying cinema as both alluring and merciless.
