به قلم آریو همتی
رضا کیانیان بازیگری با مطالعه و اهل کتاب ـ نگارش و خواندن ـ محسوب می‌شود. او با حضور در «تمام وسوسه‌های زمین» حمید سمندریان، «کیمیا» احمدرضا درویش ۱۳۷۳، «آژانس شیشه‌ای» ابراهیم حاتمی‌کیا ۱۳۷۶، «خانه‌ای روی آب» بهمن فرمان‌آرا ۱۳۸۰، «قدمگاه» محمدمهدی عسگرپور ۱۳۸۲، «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» علی رفیعی ۱۳۸۳ و «مختارنامه» داوود میرباقری ۱۳۸۸، خود را به عنوان یک بازیگر مؤلف و به مثابه صاحب سبک در تاریخ سینمای ایران تثبیت کرد.
شاخصه اصلی بازیگری او حضور محکم بر پرده، چه در فیلم‌های سینمای اندیشه‌محور و چه سینمای سرمایه‌محور است. نکته جالب درباره کیانیان آن است که حتی اگر فیلمی ضعیف در کارنامه دارد، باز هم بازی او وجوه استاندارد خود را در آن فیلم نیز حفظ می‌کند.
این امتداد استانداردی در بازی نمونه‌هایی مانند لیلا حاتمی، حامد بهداد و… را در سینمای مطالبه‌گر دارد.
«تمام وسوسه‌های زمین»؛ آغاز یک مسیر متفاوت
توانایی بالای اجرای نقش که در کیانیان وجود داشته است، عاملی مهم در سپردن نقش غیرکلیشه‌ای دکتر سنجر در نخستین تجربه سینمایی اوست.
بازی در فیلم یکی از مسلط‌ترین اساتید جهان سینمای آکادمیک، استاد حمید سمندریان، و اثر متفاوت با ساختار آوانگارد آن یعنی «تمام وسوسه‌های زمین»، دو اجرای کم‌نظیر از کیانیان و هما روستا با آن صدای خاص و حضور فاخر را به تاریخ سینمای ایران انضمام کرده است.
این اثر عجیب و بدون تاریخ مصرف، جایگاه ویژه‌ای در کارنامه کیانیان دارد.
«کیمیا»؛ نقطه تثبیت حضور سینمایی کیانیان
فیلم «کیمیا» ۱۳۷۳، اثر فیلمساز صاحب سبک و مؤلف احمدرضا درویش، که بعدها شاهکارهایی مانند «متولد ماه مهر» ۱۳۷۸ و «رستاخیز» ۱۳۸۹ را از او دیده‌ایم و البته آثار فاخر متعدد، توانست توجه سینما را به کیانیان معطوف کند.
حضور کیانیان کنار زوج کاریزماتیک سینمای روشنفکری ایران، خسرو شکیبایی و بیتا فرهی، فرصت مناسب هم‌افزایی بازی‌های تأثیرگذار و عمیق بود.
این کلاس درس بازیگری با حس‌های سینرژیستیک، نقطه تثبیت حضور سینمایی کیانیان و بازی برون‌گرای برون‌ریز او به عنوان ساحت ثابت بازیگری در کنار ساحت متغیر آن است.
«سینما، سینماست»؛ ادای دین به عشق سینما
«سینما، سینماست» ضیاءالدین دری ۱۳۷۵، کارگردان صاحب سبکی که بعدها با «کیف انگلیسی» ۱۳۷۸ و «کلاه پهلوی» ۱۳۹۱ جایگاهی تألیفی در تاریخ سینما و سریال‌سازی پیدا کرد، یک ادای دین به «سینما به مثابه عشق» محسوب می‌شود.
این اثر البته حضور مریم مقدم، جوان و آینده‌دار در سینمای مطالبه‌گر، را کنار کیانیان قاب می‌کند.
«آژانس شیشه‌ای»؛ بازی در یک اثر تألیفی
«آژانس شیشه‌ای» حاتمی‌کیا ۱۳۷۶، اثری تألیفی است که سه کاراکتر تألیفی با سه بازی تألیفی از پرویز پرستویی، رضا کیانیان و بیتا بادران را به تاریخ بازیگری سینمای ایران افزود.
این اثر که نخستین اعتراض جدی در سینمای پساجنگ محسوب می‌شود و در رده آثار مطالبه‌گر قرار دارد، نام حاتمی‌کیا را نیز به شکل جدی در کانون سینماگران مطرح ساخت و او را از فضای کلیشه‌ای سینمای به اصطلاح «سپید / سیاه» دهه شصت جدا کرد.
کیانیان هرچند حضوری کمتر نسبت به پرستویی روی پرده داشت، اما این حضور را با قدرت بازیگری‌اش توانست تثبیت کند.
«سگ‌کشی»؛ بازی کوتاه در کنار مژده شمسایی
«سگ‌کشی» فیلمی تألیفی از بهرام بیضایی ۱۳۷۹ است که بازی کوتاه کیانیان در آن، مقابل درخشش فضای زنانه آثار بیضایی ـ اینجا درخشش مژده شمسایی ـ قرار می‌گیرد.
خانم روشنفکر و نویسنده‌ای که با شکوه و هیمنه عجیبی که دارد، جهان بازیگری فیلم را تسخیر کرده است و هم‌افزا با کارگردان مؤلف ما، بیضایی، اثر را به یک شاهکار در سینمای دهه هفتاد تبدیل کرده است.
شمسایی با جنس سومی از رهایی و کنترل و ساحت شناور بودن بازی، خود را در تاریخ تثبیت کرده است.
«خانه‌ای روی آب»؛ یک بازی تألیفی دیگر
«خانه‌ای روی آب» بهمن فرمان‌آرا فرصت مناسبی است که یک بازی تألیفی دیگر در فیلمی مؤلف از کیانیان ببینیم.
بازی برون‌گرای برون‌ریز کیانیان، در کنار بازی درون‌گرای برون‌ریز هدیه تهرانی، سوپراستار وقت سینما، و حضور دو بازیگر مطرح دیگر سینمای روشنفکری، عزت‌الله انتظامی و بیتا فرهی، ما را به دیدن یک شاهکار کشاند.
«فرش باد»؛ صحنه درخشش کیانیان
«فرش باد» کمال تبریزی ۱۳۸۱، فیلمی خوش‌ریتم و جذاب است که اصولاً باید آن را فیلم کیانیان و صحنه درخشش او دانست.
یعنی او توانسته بالاتر از کارگردان فیلم را مال خود کند.
«قدمگاه» محمدمهدی عسگرپور ۱۳۸۲، فیلمی جذاب و تا حدودی متفاوت است که در مرزهای ایمان و شک، رویکردی ایمان ـ شک ـ ایمان را برگزیده است.
این اثر جهت ظهور و بروز حس‌های هم‌افزا و متضاد سینرژیستیک، فضایی فراهم آورده است.
«یک تکه نان» و «ماهی‌ها عاشق می‌شوند»
«یک تکه نان» تبریزی، اثر معنای‌گرای دیگری از اوست که جزو انتخاب‌های تا حدودی فاخر او محسوب می‌شود.
اثر تا حدودی بر محور مکث و کشف و شهود پیش می‌رود.
«ماهی‌ها عاشق می‌شوند» علی رفیعی، اثری خوش‌ساخت و محل ابراز بازی‌هاست. کیانیان کنار گلشیفته فراهانی، رؤیا نونهالی و… توانسته‌اند جلوه‌ای ماندگار را جلوی دوربین کارگردان بادانشی مانند علی رفیعی بیافرینند.
